ഗാഡ്ഗിൽ ഒറ്റമൂലിയും പരിസ്ഥിതിയുടെ രാഷ്ട്രീയവും - ഭാഗം 2

NH 212, now renumbered as National Highway 766 and NH 181, through Bandipur forest in Western Ghats, Kerala. Credits: Kamaljith KV/Wikimedia Commons

ഗാഡ്ഗിൽ ഒറ്റമൂലിയും പരിസ്ഥിതിയുടെ രാഷ്ട്രീയവും - ഭാഗം 1

കേരളത്തിലെ അധീശ പരിസ്ഥിതി ബോധത്തിനൊരു വിമർശം

തുടർച്ചയായ രണ്ട് പ്രളയക്കെടുതികളിൽ നിന്ന് ജനകീയ കൂട്ടായ്മയുടെ പിൻബലത്തിൽ കേരളം കരകയറിത്തുടങ്ങുകയാണ്. കുറഞ്ഞ കാലയളവിൽ പെയ്ത അതിദീർഘ മഴയാണ് ഈ ദുരന്തങ്ങളുടെ പിന്നിലെന്നാണ് പൊതുവേ വിലയിരുത്തപ്പെടുന്നത്. അതാകട്ടെ ആഗോളതലത്തിൽ സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന കാലാവസ്ഥാ വ്യതിയാനത്തിന്റെ ഭാഗവുമാണ്. ഇതെഴുതുമ്പോൾ ഹിമാചൽ പ്രദേശിൽ എഴുപത് വർഷത്തിലെ ഏറ്റവും ഉയർന്ന മഴയും, ബ്രസീലിൽ കാട്ടുതീയും പടരുകയാണ്. ഇത്തരമൊരു സാഹചര്യത്തിൽ ഗാഡ്ഗിൽ കമ്മിറ്റി റിപ്പോർട്ട് ഉൾപ്പെടെയുള്ള പരിസ്ഥിതി സംരക്ഷണ ചർച്ചകൾ കേരളത്തിൽ സജീവമാവുകയാണ്. ഗാഡ്ഗിൽ കമ്മിറ്റി റിപ്പോർട്ട് ഇത്തരമൊരു പാരിസ്ഥിതിക ദുരന്തത്തെ നേരിടാൻ അപര്യാപ്തമാണെന്ന് സാങ്കേതികമായി ഈ ലേഖനത്തിന്റെ ഒന്നാം ഭാഗത്തിൽ സ്ഥാപിക്കാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടുണ്ട്. കേരളത്തിൽ പൊതു സ്വീകാര്യതയുള്ള പരിസ്ഥിതി വാദത്തിന്റെ പരിമിതികളെ വിലയിരുത്താനുള്ള ശ്രമമാണ് ഈ രണ്ടാം ഭാഗത്തിൽ. അത്തരമൊരു പരിസ്ഥിതി ബോധത്തെ തിരുത്തിക്കൊണ്ടു മാത്രമേ വ്യവസ്ഥാവിമർശനം സാധ്യമാകുന്ന ഒരു തൊഴിലാളിവര്‍ഗ പരിസ്ഥിതി ബോധത്തിന് വളരാൻ കഴിയൂ.

കേരളത്തിലെ അധീശ പരിസ്ഥിതി ബോധം

മനുഷ്യനെ ഒരൊറ്റ സാമൂഹിക വിഭാഗമായി കാണുകയും പ്രകൃതിയെയും മനുഷ്യനെയും പരസ്പരം അപര സ്ഥാനത്ത് നിർത്തി ലളിത ജീവിതം കൊണ്ടും, ഗാന്ധിയൻ ധാർമ്മികതകൊണ്ടും വ്യവസ്ഥയെ പരിഷ്കരിച്ചും പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നം പരിഹരിക്കാമെന്നുള്ള ചിന്തക്ക് കേരളത്തിൽ വലിയ സ്വീകാര്യതയുണ്ട്. പ്രളയാനന്തര കേരളത്തിൽ പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നത്തിന്റെ ഒറ്റമൂലിയായി ഗാഡ്ഗിൽ റിപ്പോർട്ട് ഉയർന്നു വന്നത് യാദൃശ്ചികമല്ല. കഴിഞ്ഞ അരനൂറ്റാണ്ടായി കേരളത്തിൽ ഉയർന്നു വന്ന പരിസ്ഥിതി ചിന്തയ്ക്ക് താദാത്മ്യം പ്രാപിക്കാവുന്ന ഒന്നായിരുന്നു ആ റിപ്പോർട്ട്.

ഗാഡ്ഗിൽ റിപ്പോർട്ട് ഇങ്ങനെ പറയുന്നു

"മനുഷ്യൻ തന്റെ പണിയായുധങ്ങൾ കൊണ്ടും, ആസൂത്രിതവും സ്വാർത്ഥപരവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ കൊണ്ടും പ്രകൃതിയെ നിരന്തരം നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. ലക്ഷോപലക്ഷം വർഷങ്ങൾ കൊണ്ട് പശ്ചിമഘട്ടത്തിൽ രൂപമെടുത്ത സവിശേഷ പരിസ്ഥിതിയെയും മനുഷ്യൻ വെറുതെ വിടുന്നില്ല. ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള ആയുധങ്ങൾ കരഗതമായതോടെ കാടുവെട്ടിത്തെളിച്ച് കൃഷി ചെയ്യാനും ആരംഭിച്ചു. മനുഷ്യന്റെ ഇത്തരം പ്രവർത്തികൾ നശീകരണാത്മകമാണെങ്കിൽ കൂടി മനഃപൂർവ്വമായ പ്രകൃതി സംരക്ഷണ മാർഗങ്ങൾ കൈക്കൊള്ളുന്ന ഒരേ ജീവിവര്‍ഗവും മനുഷ്യർ തന്നെയാണ്." (പേജ് 136)

"പരിസ്ഥിതിയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഏറ്റവും വിനാശകാരികൾ മനുഷ്യർ തന്നെയാണ് എന്ന് മാത്രമല്ല മനഃപൂർവ്വമായ ആസൂത്രണത്തോടെ പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിക്കുന്ന ഭൂമിയിലെ ഒരേയൊരു ജന്തുവിഭാഗവും മനുഷ്യർ തന്നെയാണ്.” (പേജ് 142)

ഇത്തരം വാദങ്ങളിൽ അടിസ്ഥാനപരമായ ഒരു പ്രശ്നമുണ്ട്. മനുഷ്യൻ എന്നത് മറ്റു ജീവജാലങ്ങളെ പോലുള്ള ഒരു ജീവി മാത്രമാണെന്നും അതിനാൽ എല്ലാ മനുഷ്യരും ചയാപചയ പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഭാഗമായി പരിസ്ഥിതിയിൽ ഒരേ തരം ആഘാതമാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നതെന്നുമുള്ള വിലയിരുത്തലാണ് ഈ ചിന്തയുടെ പിന്നിൽ. പ്രകൃതിയിൽ ബോധപൂർവം ഇടപെടുകയും ആ ഇടപെടലിന്റെ ഭാഗമായി പ്രകൃതിയെ മാറ്റിമറിക്കുകയും സ്വയം മാറുകയും ചെയ്യുന്ന ഏക ജീവിവര്‍ഗമാണ് മനുഷ്യൻ. ഈ ഇടപെടലിന്റെ ഭാഗമായി ഉണ്ടാകുന്ന ഉല്പാദന പ്രക്രിയ വ്യത്യസ്ഥമായ ഉല്പാദന ബന്ധങ്ങൾ മനുഷ്യർക്കിടയിൽ സൃഷ്ടിക്കുകയും അത് ഒരു ഉല്പാദന വ്യവസ്ഥയായി മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. ഓരോ ഉല്പാദനവ്യവസ്ഥയും പ്രകൃതിയിൽ ഏല്പിക്കുന്ന ആഘാതം വ്യത്യസ്തമായിരിക്കും. നമ്മളിപ്പോൾ ജീവിക്കുന്നത്  മുതലാളിത്ത ഉല്പാദന വ്യവസ്ഥയിലാണ്. മുതലാളിത്തത്തിന്റെ വരവിന് മുൻപ് അന്തരീക്ഷത്തിലെ കാർബൺ കണികകളുടെ ശരാശരി അളവ് 278 ppm ആയിരുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ന് അത് 410 ppm ആയി ഉയർന്നിരിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ മുപ്പത് വർഷത്തിനിടയിലാണ് അത് 350 ppmൽ നിന്നും 410ലേക്ക് കുതിച്ചത്. രേഖപ്പെടുത്തപ്പെട്ട ചരിത്രത്തിൽ ഏറ്റവും ചൂട് കൂടിയ പത്ത് വർഷവും രണ്ടായിരമാണ്ടിന് ശേഷമായിരുന്നു. ഈ കാലയളവിൽ ആർറ്റിക് മേഖലയിലെ മഞ്ഞുപാളിയുടെ നാല്പത് ശതമാനവും ഇല്ലാതായി. ഓരോ വർഷവും ശരാശരി പതിനഞ്ച് ലക്ഷം പേരാണ് കാലാവസ്ഥാവ്യതിയാനജന്യരോഗങ്ങൾ മൂലം മരണമടയുന്നത്. പ്രതിവർഷം ശരാശരി 1.2 കോടി ടൺ പ്ലാസ്റ്റിക്കാണ് സമുദ്രങ്ങളിലെത്തുന്നത്. ഇപ്പോഴുള്ള പതിനഞ്ച് കോടി ടൺ പ്ലാസ്റ്റിക്കിനു പുറമെയാണിത്. പന്ത്രണ്ട് ശതമാനം പക്ഷികളും, ഇരുപത് ശതമാനം സസ്തനികളും, മുപ്പത്തിയൊമ്പത് ശതമാനം മത്സ്യങ്ങളും വംശനാശഭീഷണിയിലാണ്. ഇതെല്ലാം സംഭവിച്ചത് പതിനായിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളുടെ ചരിത്രമുള്ള മനുഷ്യസമൂഹത്തിന്റെ കഴിഞ്ഞ മുന്നൂറ് വർഷങ്ങൾക്കിടയിലാണ്, അതായത് മുതലാളിത്ത സാമൂഹ്യവ്യവസ്ഥയുടെ വ്യാപനത്തിനു ശേഷം. സാധാരണ ഉല്പാദനത്തിൽ ഉല്പന്നത്തിന്റെ ഉപയോഗ മൂല്യത്തിനാണ് പ്രാധാന്യം. എന്നാൽ ലാഭം മിശിഹയും പ്രവാചകനുമാകുന്ന മുതലാളിത്തവ്യവസ്ഥയിൽ വിനിമയമൂല്യത്തിന് മാത്രമേ പ്രാധാന്യമുള്ളൂ. ഈ വൈരുദ്ധ്യമാണ് ഇപ്പോഴത്തെ പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നത്തിന്റെ കാതൽ.

സ്വന്തം അധ്വാനശക്തി മാത്രം കൈമുതലായ മഹാഭൂരിപക്ഷവും അവരുടെ അധ്വാന ശക്തിയെ ലാഭ കേന്ദ്രീകരണത്തിനായി ചൂഷണം ചെയ്യുന്ന ഒരു ചെറു ന്യൂനപക്ഷവും തമ്മിലെ സംഘർഷമാണ് മുതലാളിത്ത സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയിൽ നടക്കുന്നത്. മുതലാളിത്ത സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയുടെ ഏറ്റവും ആക്രമോത്സുക രൂപങ്ങളിലൊന്നായ നവലിബറൽ നയങ്ങളുടെ ഭാഗമായി ലോകമെമ്പാടുമുള്ള തൊഴിലാളി വര്‍ഗത്തിന്റെ വരുമാനം നിശ്ചലാവസ്ഥയിലാണ് (Stagnant). തൊഴിൽ സമയമാകട്ടെ ദൈർഘ്യപ്പെടുകയും ചെയ്തിരിക്കുന്നു. അത്തരമൊരു ജനവിഭാഗവും അതിവേഗം സമ്പന്നരായിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന മറുവിഭാഗവും ഒരേ നിലയിലാണ് പരിസ്ഥിതി ആഘാതമേല്പിക്കുന്നതെന്ന വാദം വസ്തുനിഷ്ഠമായി ശരിയാകില്ല. 2015ലെ ഓക്സ്ഫാം റിപ്പോർട്ട് പ്രകാരം ഹരിത വാതക ഉത്സര്‍ജനത്തിന്റെ അമ്പത് ശതമാനത്തിനും കാരണം ജനസംഖ്യയുടെ പത്ത് ശതമാനം വരുന്ന സമ്പന്നവര്‍ഗമാണ്. ലോകജനസംഖ്യയുടെ അമ്പത് ശതമാനം പേരാകട്ടെ സംഭാവന ചെയ്യുന്നത് ആകെ ഉത്സര്‍ജനത്തിന്റെ പത്ത് ശതമാനം മാത്രമാണ്. ഒരു ശരാശരി അമേരിക്കൻ പൗരന്റെ വാർഷിക ഗാർഹിക വൈദ്യുതി ഉപഭോഗം 4517 യൂണിറ്റാണെങ്കിൽ ഇന്ത്യയിലത് 131 യൂണിറ്റും ചൈനയിൽ 433 യൂണിറ്റും മാത്രമാണ്. കഴിഞ്ഞ മുപ്പത് വർഷങ്ങൾക്കിടയിലുണ്ടായ ഹരിതഗൃഹ ഉത്സർജനത്തിന്റെ എഴുപത്തിയൊന്ന് ശതമാനവും സംഭാവന ചെയ്തത് വെറും നൂറ് കോർപറേറ്റ് കമ്പനികളാണ്. ഇവിടെയാണ് മുൻപേ സൂചിപ്പിച്ച കേരളത്തിൽ അധീശാധിപത്യമുള്ള "മനുഷ്യ കേന്ദ്രീകൃത" മധ്യവര്‍ഗ പരിസ്ഥിതിബോധത്തിന്റെ പരിമിതി വ്യക്തമാകുന്നത്. അതായത് മനുഷ്യരെല്ലാം ഒരു പോലെയല്ല പരിസ്ഥിതിനാശത്തിന് കാരണമാകുന്നതെങ്കിൽ എല്ലാ മനുഷ്യരെയും പ്രതിസ്ഥാനത്ത് നിർത്തുന്നതിൽ ഒരു അനീതിയുണ്ട്. ഇനി ഇതൊരു കൂട്ടായ ഉത്തരവാദിത്തത്തിന്റെ പ്രശ്നമാണെന്ന് ധരിച്ചാൽ പോലും മഹാ ഭൂരിപക്ഷത്തിന്റെ ജീവിത ശൈലി മാറ്റങ്ങൾ കൊണ്ടോ, ഉപഭോഗശീലത്തിലെ മാറ്റം കൊണ്ടോ പരിഹരിക്കാവുന്ന ഒന്നുമല്ല ആഗോള പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നം. അത് വ്യവസ്ഥാപരമാണ് അതിന് ഘടനാപരമായ മാറ്റങ്ങൾ വേണം.

അധീശ പരിസ്ഥിതിരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെ ചരിത്രം

രണ്ടാം ലോകമഹായുദ്ധാനന്തരം ലോകമെമ്പാടും തൊഴിലാളിവര്‍ഗപ്രസ്ഥാനങ്ങൾ ശക്തി പ്രാപിച്ചു. അപകോളനിവൽക്കരണവും, മുതലാളിത്ത വളർച്ചയും സൃഷ്ടിച്ച അനുകൂലാന്തരീക്ഷത്തിൽ കൂടുതൽ ആനുകൂല്യങ്ങളും വേതന വർദ്ധനവും തൊഴിലാളികൾ ആവശ്യപ്പെടുകയും അവരുടെ കൂട്ടായ ആവശ്യം അംഗീകരിക്കാൻ സർക്കാറുകൾ നിർബന്ധിതമാവുകയും 'വെൽഫെയർ ഭരണകൂടങ്ങൾ’ വ്യാപകമാവുകയും ചെയ്തു. അറുപതുകളോടെയാണ് പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നം മുഖ്യധാരയിലേക്ക് വരുന്നത്. 1962ലാണ് അമേരിക്കൻ ഇടതുപക്ഷ പ്രവർത്തകയായ റേച്ചൽ കാഴ്സൺ നിശബ്ദ വസന്തം (Silent Spring) എഴുതുന്നത്. എന്നാൽ ഈ തിരിച്ചറിവിനെ ഒരു മുതലാളിത്ത പ്രശ്നമായി വികസിപ്പിക്കാൻ ഇടതുപക്ഷ പ്രവർത്തകർക്കായില്ല. അതിനുള്ള ഒരു കാരണം ഇതേ വികസന മാതൃക മറ്റൊരു തരത്തിൽ സ്വീകരിച്ച സോവിയറ്റ് യൂണിയന്റെ അനുഭവങ്ങളായിരുന്നു. അതിരൂക്ഷമായ മുതലാളിത്ത പ്രതിസന്ധി 1970ൽ ഒന്നാം ലോകത്ത് അലയടിച്ചു. ഇതിനെ തുടർന്നാണ് തൊഴിലാളിവര്‍ഗമുന്നേറ്റങ്ങൾക്കു മേലുള്ള നഗ്നമായ ആക്രമണം നവലിബറൽ നയങ്ങൾ എന്ന പേരിൽ നടപ്പാക്കപ്പെടുന്നത്. ഒരർത്ഥത്തിൽ അതേ നയങ്ങൾക്കുള്ള സൈദ്ധാന്തിക പരിസരമൊരുക്കിയ ഉത്തരാധുനികതയും ചിറകുവിടർത്തുന്നത് ഈ കാലഘട്ടത്തിലാണ്.

ഇത് രണ്ടിനോടും ചേർത്തുവെയ്ക്കാവുന്ന ഒന്നാണ് ഇക്കാലത്ത് തന്നെ ഉയർന്നു വന്ന മധ്യ വര്‍ഗപരിസ്ഥിതി ചിന്തയും. കോർപറേറ്റ് മേധാവികളും ഗവേഷകരും ഭരണാധികാരികളും ചേർന്ന 'ക്ലബ് ഓഫ് റോം' 1972ൽ വളർച്ചയുടെ പരിധികൾ (The Limits to Growth) പ്രസിദ്ധീകരിക്കുകയും ഭൂമിയുടെ നിലനിൽപ്പിനെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കകൾ പങ്കുവെക്കുകയും ചെയ്തു. ഈ 'വളർച്ചയുടെ പരിധി' ഒരർത്ഥത്തിൽ തൊഴിലാളിവര്‍ഗ ജീവിതവികാസത്തിന്റെ പരിധിയായായിരുന്നു അവർ ഉദ്ദേശിച്ചത്. ഉയർന്നവേതനം ഉയർന്ന ഉപഭോഗത്തിനും അതുവഴി ഉയർന്ന കാർബൺ ഫുട്പ്രിന്റിനും വഴിതെളിക്കുമെന്നുള്ള പൊതുബോധം സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു. ഇതോടൊപ്പം യഥാർത്ഥ പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നം മധ്യ-ഉപരിവര്‍ഗങ്ങളിലുണ്ടാക്കിയ കുറ്റബോധവും മുതലാളിത്ത അന്യവൽക്കരണവും ബദൽ ജീവിത രീതികളിലേക്കും 'പ്രകൃതിയിലേക്ക് മടങ്ങാ'നുള്ള ആഹ്വാനങ്ങൾക്കും small is beautiful ഇക്കണോമിക്സിനും എഴുപതുകളിൽ സ്വീകാര്യത നൽകി. മുതലാളിത്തത്തിൽ നിന്നും "വ്യക്തിപരമായ രക്ഷ" എന്നതു മാത്രമായിരുന്നു അവയുടെ പരിമിതമായ ലക്ഷ്യം.

ഈ ആഗോള സാഹചര്യത്തിലാണ് എഴുപതുകളിൽ കേരളത്തിൽ സൈലന്റ് വാലി പ്രക്ഷോഭം നടക്കുന്നത്. സൈലന്റ് വാലിയിലെ സിംഹവാലൻ കുരങ്ങ് ഉൾപ്പെടെയുള്ള ജൈവവൈവിധ്യത്തെ സംരക്ഷിക്കുക എന്ന പരിമിതമായ രാഷ്ട്രീയമേ ആദ്യഘട്ടത്തിൽ ഈ സമരത്തിനുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. എന്നാൽ എം.ജി.കെ. മേനോൻ റിപ്പോർടിനു ശേഷം നേരത്തെ സൂചിപ്പിച്ച ആഗോള പരിസ്ഥിതിനയം ഈ സമരങ്ങളുടെ ഭാഗമായി. ഇതേ കാലയളവിൽ തന്നെയാണ് മുന്‍-നക്സലൈറ്റുകളായ ഒരു വിഭാഗവും, അസ്തിത്വവാദത്തിൽ നിന്ന് ഊർജമുൾക്കൊണ്ടവരും ഈ പരിസ്ഥിതി സമരങ്ങളിലേക്ക് കടന്നു വരുന്നത്. മറുഭാഗത്ത് കടുത്ത വികസനവാദവുമായി സി.ഐ.റ്റി.യു. നിലയുറപ്പിച്ചതോടെ സ്വാഭാവികമായും കേരളത്തിലെ മാർക്സിസ്റ്റ് വിരുദ്ധ ബൗദ്ധികജീവിതങ്ങളുടെ കൂട്ടായ്മയായി ഈ പരിസ്ഥിതിമുന്നേറ്റം ക്രമേണ മാറി. ഇതിനിടയിൽ പെട്ടു പോയ ശാസ്ത്രസാഹിത്യ പരിഷത്താകട്ടെ വര്‍ഗപരമായ ഒരു പരിസ്ഥിതി നിലപാടെടുത്തപ്പോഴൊക്കെ മാർക്സിസ്റ്റ് പാർടിയുടെ പോഷകസംഘടനയെന്ന് പറഞ്ഞ് അധിക്ഷേപിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. കേരളത്തിലെ പരിസ്ഥിതിവാദത്തിന്റെ വിശദമായ വിശകലനം ഈ ലേഖനത്തിന്റെ പരിധിക്ക് പുറത്താണ്. എന്നാൽ ഒന്നു മാത്രം പറയാം മുതലാളിത്ത മധ്യ വര്‍ഗപരിസ്ഥിതിവാദം ഉത്പാദിപ്പിച്ച "വികസനപരിധി'' ചിന്തക്കപ്പുറം കാര്യമായൊന്നും മുന്നോട്ട് പോകാൻ കേരളത്തിലെ പരിസ്ഥിതിവാദത്തിന് കഴിഞ്ഞില്ല എന്നത് വസ്തുതയാണ്.

ഏത് സൈദ്ധാന്തിക നിലപാടെടുക്കുവാനുമുള്ള സ്വാതന്ത്ര്യം പരിസ്ഥിതിപ്രവർത്തകർക്കുണ്ട്. പക്ഷെ അത് സാമൂഹിക വ്യവസ്ഥയിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്ന സ്വാധീനമാണ്  പ്രധാനം. മാധ്യമ പ്രവർത്തകർ, എഴുത്തുകാർ, അധ്യാപകർ, പ്രൊഫഷണലുകൾ തുടങ്ങിയ മധ്യവര്‍ഗമാണ് കേരളത്തിന്റെ പരിസ്ഥിതി പൊതുബോധത്തെ എന്നും നിയന്ത്രിച്ചത്. തീർച്ചയായും അവരുടെ വര്‍ഗതാല്പര്യങ്ങൾ അവരുടെ നിലപാടുകളിലും പ്രതിഫലിക്കും. കഴിഞ്ഞ കാൽനൂറ്റാണ്ടിലേറെയായി വേതനം, തൊഴിൽ സമയം, ആനുകൂല്യങ്ങൾ തുടങ്ങിയ എല്ലാ തൊഴിലാളിവര്‍ഗ അവകാശങ്ങൾക്കും മേൽ നഗ്നമായ ആക്രമണമാണ് നവലിബറൽ മൂലധനം നടത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഭൗതികനേട്ടങ്ങൾ സ്തംഭിച്ചു പോയൊരു ജനതയോടാണ് ലളിതജീവിതത്തിന്റെയും ഗോ ഗ്രീനിന്റെയും സന്ദേശങ്ങൾ ഈ മധ്യ വര്‍ഗപരിസ്ഥിതിവാദികൾ പറയുന്നത്. ചെലവേറിയ 'ഹരിതജീവിതമോ', ഗാന്ധിയൻ ലളിതജീവിതമോ തൊഴിലാളിവര്‍ഗത്തിന് താങ്ങാവുന്നതോ അവരുടെ ഭൗതികതാല്പര്യങ്ങൾക്ക് പൂരകമോ അല്ല. അവനവന്റെ വ്യക്തി ജീവിതത്തെയോ, തൽസ്ഥിതിയേയോ (status quo) ബാധിക്കാത്ത എല്ലാ പരിസ്ഥിതി പോരാട്ടങ്ങൾക്കും തയ്യാറാകുന്ന ഈ മധ്യവര്‍ഗപരിസ്ഥിതി ബോധം 'വ്യക്തിപരമായ' പോംവഴികൾ മാത്രമാണ് പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നത്തിന് നിർദ്ദേശിക്കുന്നത്. സ്വന്തം വീടിന്റെ ചുറ്റുവട്ടത്ത് മാലിന്യ പ്ലാന്റ് വരരുതെന്നേയുള്ളൂ, മാലിന്യം എന്തു കൊണ്ട് സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു? അതാരുടെ ഉത്തരവാദിത്തമാണ്? തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങളൊന്നും അവിടെ ഉയരില്ല. ഒരേ സമയം കേരളത്തിലെ തൊഴിലില്ലായ്മയെക്കുറിച്ച് വാചാലരാവുകയും നാട്ടിൽ ഒരു വ്യവസായവും വേണ്ടതില്ലെന്ന നിലപാടെടുക്കുകയും ചെയ്യും. രാസവളവും, അത്യന്താധുനിക വിത്തുകളും ഉപയോഗിച്ചിട്ടു പോലും ജീവിതം കൂട്ടിമുട്ടിക്കാനാവാതെ ആത്മഹത്യ ചെയ്യുന്ന കർഷകനോട് നാടൻ വിത്തുകൾ ജൈവകൃഷി ചെയ്യാൻ പറയും. വ്യവസായമോ തൊഴിലോ, കാർഷിക മേഖലയോ ശക്തമല്ലാത്ത കേരളത്തിൽ സംസ്ഥാന സമ്പദ് വ്യവസ്ഥയുടെ പതിമൂന്ന് ശതമാനത്തിലേറെ വരുന്ന നിർമാണമേഖലയിലെ തൊഴിലാളികൾ ഒന്നടങ്കം പട്ടിണിയായാലും വേണ്ടില്ല, തങ്ങളുടെ തൊടുന്യായങ്ങൾ വിജയിക്കണമെന്ന് വാശി പിടിക്കും. ചുരുക്കിപ്പറഞ്ഞാൽ കഴിഞ്ഞ കാൽനൂറ്റാണ്ടിനിടയിൽ കേരളത്തിന്റെ സാമൂഹ്യ-രാഷ്ട്രീയ-സമ്പദ് വ്യവസ്ഥകളിൽ ഉണ്ടായ കണ്ണഞ്ചിപ്പിക്കുന്ന മാറ്റങ്ങളോട് ഒരു സംവാദവും നടത്താനാകാതെ, ബദലുകൾ നിർദ്ദേശിക്കാനാവാതെ തങ്ങളുടെ കേവല രാഷ്ട്രീയസങ്കുചിതത്വവും പേറി എഴുപതുകളിൽ സ്തംഭിച്ചു നിൽക്കുകയാണ് കേരളത്തിലെ അധീശ പരിസ്ഥിതിബോധം.

ഈ മധ്യവര്‍ഗ പരിസ്ഥിതിപ്രസ്ഥാനം മറന്നു പോകുന്ന പ്രധാനപ്രശ്നം സാമൂഹിക പുനഃരുത്പാദനത്തിന്റേതാണ്. അതായത് വ്യക്തിയുടെ ഉപഭോഗത്തിന്റെ ഭാഗമായുണ്ടാകുന്ന മാലിന്യത്തിന്റെയും കാർബൺ ഫൂട്ട് പ്രിന്റിന്റെയും അടിസ്ഥാനപരമായ ഉത്തരവാദി ആ വ്യക്തിയാണോ എന്നതാണ്‌. ഒരു തൊഴിലാളി ആരോഗ്യപ്രദമായ ജീവിതം നയിക്കേണ്ടതും, തൊഴിലിനാവശ്യമായ വിദ്യാഭ്യാസം നേടേണ്ടതും, തൊഴിലിടത്തിലേക്ക് ദിസവും യാത്ര ചെയ്യേണ്ടതും, തൊഴിലിടത്തിനടുത്ത് വീടുവെക്കുന്നതും തുടങ്ങി ദൈനംദിന വ്യവഹാരത്തിലെ മിക്ക കാർബൺ ഫുട്പ്രിന്റ് വൃത്തികളും പ്രധാനമായും വ്യവസ്ഥയുടെ ആവശ്യമാണ്. അതു കൊണ്ട് തന്നെ ഈ കാർബൺ ഫുട്പ്രിന്റുകൾ തൊഴിലാളിയുടെ മാത്രം ഉത്തരവാദിത്തമല്ല. പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നത്തിലെ സാമൂഹിക പുനഃരുത്പാദനത്തിന്റെ ഈ പ്രശ്നം മധ്യവർഗ പരിസ്ഥിതി ബോധം അഭിസംബോധന ചെയ്യുന്നതേയില്ല.

അങ്ങിനെ തൊഴിൽ മേഖലയോടോ വികസന പരിപ്രേക്ഷ്യത്തോടോ ഒരു സംവാദവും സാധ്യമാകാത്തതിനാൽ തന്നെ കേരളത്തിലെ പൊതു രാഷ്ട്രീയ മണ്ഡലങ്ങളിൽ ഒരു സ്വാധീനവും ചെലുത്താനാവാത്ത ഒറ്റപ്പെട്ട തുരുത്തുകളായി ഒറ്റപ്പെട്ട പ്രാദേശിക പ്രശ്നങ്ങളിൽ ഇടപെട്ട് വലിയ രോദനവും ചെറിയ സ്വാധീനവുമായി ഈ പരിസ്ഥിതിവാദം ഒതുങ്ങുന്നു. ഉദാഹരണത്തിന് കേരളത്തിലെ മാലിന്യപ്രശ്നം തന്നെയെടുക്കുക. എല്ലാ പ്രദേശങ്ങളിലും മാലിന്യ നിർമ്മാര്‍ജനമുമായി ബന്ധപ്പെട്ട സംഘർഷം അനുഭവിക്കുന്ന ഇടമാണ് കേരളം. എന്നാൽ മാലിന്യ പ്ലാന്റുകൾ, മാലിന്യനിക്ഷേപം എന്നിവയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പ്രാദേശിക ഇടങ്ങളിലുണ്ടാവുന്ന വിരുദ്ധ സമരങ്ങളുടെ ചാമ്പ്യന്മാരാകുന്നതിനു പകരം ഒരു ബദൽ അജെന്‍ഡയും ഈ കാലയളവിൽ മധ്യവര്‍ഗ പരിസ്ഥിതിബോധത്തിനു സംഭാവന ചെയ്യാനായില്ല. അത്തരമൊരു പരിസ്ഥിതി നിലപാട് ഏതു വികസന പ്രവർത്തനത്തെയും എതിർക്കുന്ന പ്രസ്ഥാനമാണ് പരിസ്ഥിതിപ്രസ്ഥാനമെന്ന പൊതുബോധം കേരളീയ സമൂഹത്തിൽ സൃഷ്ടിക്കുന്നതിനിടയാക്കി. മറുഭാഗത്ത് വളർന്ന നവലിബറൽ വികസനമാതൃകയോട് ഒരു സംവാദവും സാധ്യമാകാത്തതിനാൽ ആ ജനവിരുദ്ധ വികസനമാതൃക കേരളത്തിന്റെ വികസനപൊതുബോധമായി സ്വീകരിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ചുരുക്കി പറഞ്ഞാൽ ഈ നിഷേധാത്മക പരിസ്ഥിതിപ്രവർത്തനം കേരളീയ വികസനമാതൃകയിൽ നിന്ന് പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നത്തെ അകറ്റി നിർത്താനാണ് ഒരർത്ഥത്തിൽ സഹായിച്ചത്. പരിസ്ഥിതിപ്രശ്നത്തിന് വ്യക്തിഗതമായ പരിഹാരമെന്ന പരിഹാസ്യ നിലപാടിന്റെ സാധൂകരണമെന്നോണം ഒരു ജനകീയ മുന്നേറ്റത്തെയും സൃഷ്ടിക്കാനാവാതെ ആക്റ്റിവിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയത്തിൽ അതൊതുങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു.

ഇങ്ങനെ അവനവനിലേക്ക് ചുരുങ്ങുന്ന ഒരു മധ്യവര്‍ഗ പരിസ്ഥിതിബോധവും അതിന്റെ ആക്റ്റിവിസ്റ്റ് രാഷ്ട്രീയവും നിലനിൽക്കുന്ന വ്യവസ്ഥക്കും അതിന്റെ പരിസ്ഥിതി ചൂഷണത്തിനും ഒരു തരത്തിലുള്ള ആഘാതവും ഏൽപ്പിക്കില്ലെന്ന് മാത്രമല്ല പ്രതിഷേധത്തിന്റെ ഒരു പ്രഷർവാൽവായി വ്യവസ്ഥയെ സഹായിക്കുകയും ചെയ്യും. അതു കൊണ്ട് അതിനെ നിഷേധിക്കുന്ന ഒരു തൊഴിലാളിവര്‍ഗ പരിസ്ഥിതിബോധം കേരളത്തിൽ അടിയന്തിരമായി ഉയർന്ന് വരേണ്ടതുണ്ട്‌. അതിന്റെ രൂപവും ഘടനയും എങ്ങനെയായിരിക്കണമെന്നന്വേഷിക്കുകയാവും ഈ ലേഖനത്തിന്റെ മൂന്നാം ഭാഗത്തിൽ... (തുടരും)